"Metafor" İçin "Gönderme"
Metafor yerine Mecaz veya Metafor için Başkalaştırma, Benzetme, Gönderme kelimeleri kullanılabilir mi?
Metafor: Genellikle edebiyatta kullanılmakla birlikte günlük hayatımızda da kullanılır. Kelimenin kökeni; Latincede “meta: öte” ve “pherin: taşımak” sözcüklerinin birleşmesinden oluşan “metaphora-öteye taşımak” kelimesinden gelmektedir. Metafor, bir şeyi başka şey ile benzeterek anlatmaya verilen isim olup Fransızcadan lisanımıza geçmiştir. Anlam kaydırması-göndermesi, bir kelimeyi gerçek anlamı dışında kullanma, değiştirme ve başkalaştırma manalarına gelir. Metafor kelimesinin Türk Dil Kurumu Büyük Türkçe Sözlüğündeki anlamı “Mecaz-ı Mürsel” den gelen “mecaz” olarak geçmektedir.
Mecaz, Arapçada “Asıl anlamdan uzaklaşma”, Mürsel ise, “gönderilen, yollanan şey” anlamına gelir.
Metafor ve benzetme birbirlerine çok yakın kavramlar olmalarına rağmen bazı noktalarda farklılıklar taşırlar. Metafor benzetmeye göre daha gizli yapılır ve metafor yapılırken “gibi” ve “kadar” gibi benzetme öğeleri kullanılmaz. Başka bir deyişle metafor kullanılırken yapılan benzetme direkt olarak ve açık bir şekilde yapılmaz. Dinleyiciye ve okuyucuya bırakılır.
Gönderme-metafor örnekleri;
- İstiklal Marşı’nda geçen “Çatma, kurban olayım çehreni ey nazlı hilal!” dizesinde geçen “nazlı hilal” ifadesi “Türk bayrağı” na gönderme yapmaktadır.
- Ümit Yaşar Oğuzcan’ın Beni Kör Kuyularda şiirindeki “Beni kör kuyularda merdivensiz bıraktın” dizesinde geçen “kör kuyular”, şairin içinde bulunduğu endişe, çaresizlik ve yalnızlık duygusuna gönderme yapmaktadır.
- Türk Halk Ozanı Aşık Veysel’in “uzun ince bir yoldayım, gidiyorum gündüz gece” dizesinde geçen “uzun ince bir yol” ifadesi aslında hayatı anlatmaktadır.
- Sabahattin Ali tarafından kaleme alınan Aldırma Gönül şiirinde geçen “dışarda deli dalgalar, gelip duvarları yalar” dizesinde geçen “gelip duvarları yalar” ifadesi dalgaların duvarlara çarpmasına gönderme yapmaktadır.
- Günlük hayatta, “üç maymunu oynamak” ifadesi bir metafor olup “bilmiyorum, görmedim ve duymadım” eylemlerini simgeler. “Çayı ocağa koyar mısın” burada çay aslında çaydanlığı ifade etmektedir.
Ergun Mengi